Teknoloji ipuçları, pratik çözümler

SSD Hızını Artırma Yöntemleri

Elimden geçen onlarca bilgisayarda gördüğüm en yaygın hayal kırıklığı şu: kişi SSD takıyor, ilk hafta uçuyor, altı ay sonra "bu disk bozuldu mu?" diye soruyor. Oysa çoğu vakada disk bozulmuş değil; sadece kimse ona nefes alacak yer bırakmamış. Aşağıda kendi makinelerimde ve tanıdıklarımın sistemlerinde uyguladığım, gerçekten hissedilir fark yaratan adımları sırayla anlatıyorum.

Önce Şunu Netleştirelim: SSD Hızı Neden Düşer?

NAND hücreleri, veri yazmak için önce silmek zorundadır. Disk doluysa sürücünün elinde "hazır boş blok" kalmaz ve her yazma işlemi öncesinde temizlik yapmak zorunda kalır. Buna ek olarak SLC önbelleği tükendiğinde yazma hızı bazı modellerde mekanik disk seviyelerine kadar inebilir. Yani ssd hızı genelde donanım arızasından değil, boş alan, arka plan yükü ve yanlış ayar üçlüsünden dolayı düşer.

Adım Adım Optimizasyon

  1. %15-20 boş alan bırakın. Bu benim ilk kontrol ettiğim şey. 500 GB'lık diskin 480 GB'ı doluysa hiçbir ayar sizi kurtarmaz. Kalıcı olarak en az onda birini, tercihen beşte birini boş tutun. Nereyi temizleyeceğinizi bilmiyorsanız disk alanını boşaltma ve yönetme konusundaki yazıda anlattığım klasör klasör tarama yöntemi işinizi çok kolaylaştırır: genelde eski indirilenler, oyun kurulum dosyaları ve Windows güncelleme yedekleri toplamın büyük kısmını yiyor.

  2. TRIM'in çalıştığını doğrulayın. Komut isteminde fsutil behavior query DisableDeleteNotify yazın. Dönen değer 0 ise TRIM aktiftir. 1 görürseniz fsutil behavior set DisableDeleteNotify 0 ile açın. Bir de "Sürücüleri En İyi Duruma Getir" penceresinden diski seçip elle bir kez "İyileştir" demekte fayda var; bu SSD'de birleştirme değil, TRIM tetiklemesi anlamına gelir.

  3. Firmware'i ve depolama sürücüsünü güncelleyin. Bunu atlayan çok kişi var. Samsung, Crucial, Kingston gibi üreticilerin kendi araçları firmware güncellemesini tek tuşla yapıyor. Ayrıca anakart üreticisinin sitesindeki chipset/depolama sürücüsünü kurun. Aynı mantık ekran tarafı için de geçerli; grafik kartı sürücüsü güncelleme rehberinde bahsettiğim "temiz kurulum" yaklaşımını burada da uygulayın.

  4. NVMe diskin doğru yuvada olduğunu kontrol edin. Bazı anakartlarda ikinci M.2 yuvası PCIe 3.0 x2 hızında çalışır veya SATA portlarıyla hat paylaşır. Diskim neden 3.500 MB/s yerine 1.700 MB/s veriyor derken sebebin yuva olduğu vakalar gördüm. Anakart kılavuzundaki M.2 tablosuna bir kez göz atmak yeterli.

  5. Güç planını gözden geçirin. Dizüstülerde "Güç Tasarrufu" modu NVMe'yi agresif şekilde uyutur; ilk erişimlerde gecikme hissedilir. Gelişmiş güç ayarlarından sabit disk uyku süresini uzatın veya Dengeli/Yüksek Performans planına geçin. Windows sistem ayarları rehberinde bu menülerin yolunu ayrıntılı anlattım.

  6. Yazma yükünü azaltın. Sürekli disk kurcalayan üç suçlu vardır: gereksiz başlangıç programları, agresif tarayıcı önbellekleri ve gerçek zamanlı yedekleme/senkronizasyon araçları. Başlangıç programlarını kontrol etme yazısındaki yöntemle listeyi budayın; bulut senkronizasyonunu ise sadece ihtiyaç duyduğunuz klasörlerle sınırlayın.

  7. Sağlığı ölçün, tahmin etmeyin. CrystalDiskInfo gibi bir araçla "Toplam Yazılan Bayt" (TBW) ve sağlık yüzdesine bakın. Sağlık %90'ın üzerindeyse ve hız düşükse sorun yazılımsaldır. Aynı araçla sıcaklığı da izleyin: NVMe 70 °C üzerine çıkıp orada kalıyorsa hız kısıtlaması (throttling) devreye girer. Bu durumda basit bir heatsink veya kasa hava akışı düzenlemesi çözer. İşlemci sıcaklığını kontrol etme yazısındaki hava akışı prensipleri disk için de aynen geçerli.

  8. Bellek darboğazını unutmayın. RAM yetersizse Windows sürekli sayfa dosyasına yazar ve disk suçlu gibi görünür. Görev Yöneticisi'nde bellek %85 üstünde geziyorsa RAM kullanımını azaltma tekniklerine bakmak, disk optimizasyonundan daha çok işe yarar.

  9. Ölçümü doğru yapın. Test öncesi arka plan uygulamalarını kapatın, antivirüs taramasının bitmesini bekleyin ve testi diskin dolu olmayan bölümünde çalıştırın. Ardışık okuma değerinden çok 4K rastgele okuma sonucuna bakın; günlük hissedilen akıcılığı belirleyen odur.

Sık Yapılan Hatalar

  • SSD'ye disk birleştirme uygulamak: Faydası yok, boşuna yazma ömrü harcıyorsunuz. Windows 8'den sonra sistem bunu zaten kendi ayırt ediyor, elle zorlamayın.
  • "Hızlandırıcı" yazılımlara güvenmek: Registry temizleyen, RAM "boşaltan" araçların çoğu ölçülebilir kazanç sağlamaz, bazıları uygulama çakışmalarına yol açar. Bu tür çakışmaların nasıl teşhis edildiğini uygulamalar arasında çakışmaları giderme yazısında ele aldım.
  • Sayfa dosyasını tamamen kapatmak: "SSD'yi korumak" adına yapılan bu hamle bazı uygulamalarda çökmelere neden olur. Bırakın Windows yönetsin.
  • Diski %98 doldurup sonra şikâyet etmek: En sık gördüğüm hata bu. Boş alan, SSD için lüks değil çalışma koşulu.
  • Tek bir benchmark sonucuna göre karar vermek: Arka planda güncelleme inerken alınan ölçüm hiçbir şey ifade etmez.